زمینه و هدف: تحلیل براساس نقد روانشناختی در بین محققین ادبی بعنوان یک سبک رواج پیدا کرده است. این پژوهش با هدف بررسی داستانی رضا براهنی «روزگار دوزخی آقای ایاز، و رازهای سرزمین من» براساس دیدگاه روانشناسی کارل گوستاو یونگ صورت گرفته است. روش مطالعه: پژوهش حاضر مطالعه ای نظری است و گردآوری داده‏ها با ابزار فیش برداری و مراجعه به منابع کتابخانه ای، به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. تحلیل شواهد و داده ها بصورت کیفی مورد ارزیابی قرار میگیرد. یافته ها: مطالعۀ آثار براهنی نشان میدهد کهن الگوهای آنیما و آنیموس، سایه، پرسونا (نقاب)، خود و نیز مفاهیم خواب و رؤیا، ناخودآگاه و اضطراب در آثار براهنی بوضوح قابل مشاهده است. علاوه بر این مهمترین و بیشترین کاربرد براهنی از نظریه های یونگ، «پرسونا» یا همان «نقاب» است که حضور آن را میتوان در تمامی رمانهای موردتحقیق یافت. از دیگر کهن الگوهایی که فراوانی زیادی در آثار براهنی دارد، کهن الگوی «سایه» است. تقریباً در اکثر رمانها، رضا براهنی ناخودآگاه، سایه را به یاری طلبیده و به این روش توانسته شخصیتهای رمانش را بخوبی جلوه دهد. نظریۀ دیگری که بسامد بالایی در رمانهای براهنی دارد، «مفاهیم کهن» است؛ به این صورت که در داستانها شاهد یک بازگشت به تاریخ و تمدن و یا آداب و رسوم و خرافات هستیم. نتیجه گیری: بررسی و تحلیل رمانهای موردمطالعه، براساس نظریات روانشناسی یونگ در نقد نشان داد شخصیتها و نمادها و کهن الگوهای یافت شده در آنها تا حدودی بصورت خودآگاه ساخته و پرداختۀ ذهن براهنی است و در بیشتر موارد کاملاً عامدانه به آنها پرداخته شده است.

روانشناسی اخلاقی یکی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق است که امروزه فیلسوفان اخلاق توجه خاصی بدان می کنند. تعدادی از شارحان اخیر فلسفه نیچه می کوشند تا با تقریر موضع نیچه در روانشناسی اخلاقی، در مقام موضعی نو و قابل توجه، آن را در برابر موضع روانشناسی اخلاقی کانتی و این ادعای او قرار دهند که تبیین های سوم شخصی روانشناسی اخلاقی هیچ نسبت و ربطی با اخلاقی که بنا به ادعا از موضعی اول شخصی رفتارها و اعمال ما را هدایت می کند ندارد. یکی از مولفه های اصلی روانشناسی اخلاقی کانت مفهوم اراده و تامل برای عمل است. در این مقاله نشان داده می شود چگونه، به نظر تعدادی از مفسران اخیر، نیچه با تبیین این مفاهیم بر اساس نظامی از امیال و بدون هیچ گونه توسل به فاعل یا اراده ای مستقل و مجزا آنها را از روانشناسی اخلاقی خود طرد می کند. نتیجه روانشناسی اخلاقی نیچه - اگر تحلیل او درست باشد - این است که تبیین های سوم شخصی روانشناسی اخلاق نشان می دهند که موضع کانتی قابل دفاع نیست.

زمینه و هدف: در میانۀ قرن بیستم میلادی، عده ای از دانشوران حوزۀ ادبیات بر آن شدند که ادبیات باید در جهت روش شناسی تجربی حرکت نماید و محققان حوزۀ علوم اجتماعی نیز باید به اهمیت حیاتی تخیّل و آثار مترتب بر آن وقوف یابند. آنان باید این موضوع را وارد برنامه های تحقیقات جاری خود نمایند و چنین امر مهمی را به صورت بندیهای تفسیری صرفاً نظری واگذار نکنند. همین امر موجب شد رویکردهای مختلفی از منظر علم تجربی به متون ادبی تقرب جویند. یکی از این رویکردها، روانشناسی فرگشتی بود که میکوشید نقد ادبی تجربی را با نگرشی داروینیستی به پیش ببرد. مقالۀ حاضر تلاشی است در راستای تبیین ربط و نسبت علوم تجربی، بویژه زیست شناسی فرگشتی، با علوم انسانی و اجتماعی، بویژه حوزۀ نقد ادبی. بدین منظور ابتدا پس از گزارشی اجمالی از نظریۀ انتخاب طبیعی داروین و تأثیر آن بر دانش روانشناسی، به معرفی روش شناسی روانشناسی فرگشتی پرداخته، سپس کاربرد آن را در نقد ادبی نشان داده و با ذکر نمونه هایی به محک تجربه زده ایم. روش مطالعه: این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی، به شیوۀ گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و با استفاده از منابع دست اول حوزۀ نقد ادبی بر پایۀ روانشناسی فرگشتی انجام شده است. یافته ها: اگر بخواهیم، مطالعه در متون ادبی را به شیوه ای علمی-تجربی پیش ببریم، نزدیکترین و کارآمدترین شیوه، بهره گیری از هستی شناسی و انسان شناسی داروینی و استفاده از متدولوژی فرگشت بر اساس انتخاب طبیعی است. نتیجه گیری: در نهایت بر پایۀ مقدمات مذکور مدعی شده ایم که اگر روانشناسی فَرگَشتی بتواند روایت متقن و جامعی از طبیعت انسان ارائه دهد، میتواند جایگزین نظامات تبیینی مسلط در علوم انسانی امروزه شده، یا آنها را در بر بگیرد و در دل خود جای دهد و طبعاً وارد حیطۀ نقد ادبی شده، تحولی هستی شناسانه و شناخت شناسانه در آن ایجاد نماید.

نقد روانشناسی یکی از حوزه های جدید نقد ادبی به شمار می رود که ناقد در آن بر اساس اصول علم روانشناسی به نقد و تحلیل اثر ادبی می پردازد. پژوهش حاضر به نقد روانشناسی شخصیت در اشعار متنبی تحت عنوان نبرد، تعارض و کشمش بین سطوح سه گانه شخصیت: نهاد، خود و فرا خود، می پردازد. اهداف این گفتار عبارتند از: الف) پرهیز از قلم فرسایی و دخالت دادن سلیقه شخصی در امر نقد مطالب و استناد مطالب به علم روانشناسی. ب) بیان کشمکش و تعارض بین سطوح سه گانه شخصیت. ج) بیان نقش مهم خود«ego» در ساختار شخصیت متنبی به عنوان عامل نظم دهنده در شخصیت. د) بیان مکانیسم های دفاعی-روانی بکار گرفته شده توسط متنبی. این نوشتار با شیوه تحلیل محتوا و بر اساس نظریه شخصت فروید (بدون توجه به مسائل جنسی) و به روش کتابخانه ای انجام گرفته است. از نتایج به دست آمده این پژوهش، تعارض و کشمکش در سطوح سه گانه شخصیت متنبی است. این تعارض به شکل نبرد «فرا خود» با نهاد و فراخود با «خود» نمود پیدا می کند. همچنین «خود» نقش بسیار مهمی در ساختار شخصیت متنبی ایفا می کند، از یک طرف خواسته های نهاد را برآورده می سازد و از طرف دیگر «خود» را با اهداف آرمانی «فرا خود» هماهنگ می کند. و به این دو بخش شخصیت برای رسیدن به اهدافشان کمک می کند. از نتایج دیگر این پژوهش مکانیسم های دفاعی-روانی متعددی است که متنبی برای رهایی از فشار روانی آنها را به کار برده است.

هدف این مقاله، معرفی رویکردی تازه در مطالعات نقدی متن است که در حوزه قصه های پریان، روایت های عامیانه، بسیاری از افسانه ها و داستان های اسطوره ای کارآمد است. رویکرد روانشناسی اسطوره، به کارگیری نظریه های نوین روانشناسی در این روایت ها برای تبیین خاستگاه های روانی پدیدآورندگان است. رویاها و قصه ها نیز، چنان که روانکاوان جدید اذعان می کنند، مانند اسطوره با ناخودآگاه آدمی سر و کار دارند و محتوای ناخودآگاه را نمایان می سازند. فرض بنیادی فروید این است که بخش عمده رفتار، ریشه در فرایندهای ناهشیار دارد. از این رو، وی داستان ها و اسطوره ها را ساحتی برای اتحاد بخش های سه گانه روان تصور می نماید. این اندیشه پس از فروید در آراء شاگردان او همچون «برونو بتلهایم»، «اتو رانک» و «کارل آبراهام» بسط و پرورش پیدا می کند. «کارل گوستاو یونگ» و به تبع او، پیروانش نیز با توجه به اهمیت ناخودآگاه جمعی، ماهیت داستان های اسطوره ای را در قالب سفری مجسم می سازند که در اغلب موارد، ابعادی روا نشناسانه و نمادین دارد و به قصد آشنایی قهرمان با روان ناخودآگاه او صورت می گیرد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که با توجه به دستاوردهای روانشناسی فروید و شاگردانش، اصول روانشناسی تحلیلی یونگ و هم اندیشان او و نیز با توجه به مرکزیت صور مثالی و ضمیر ناخودآگاه جمعی، بسیاری از داستان های اساطیری، قصه های پریان و روایت های عامیانه، ظرفیت تاویل پذیری روانشناختی قابل توجهی در راستای کشف اسرار ناخودآگاه دارند.

انسان با تهذیب نفس و علم حضوری می تواند حضور علت هستی بخش را درک نماید؛ لذا در فلسفه اسلامی خداوند حاضر علی الاطلاق است. اما پرسش از چرایی عدم انکشاف حضور الهی به طور گسترده برای بشر از طریق روش هایی مانند تجربه دینی ذهن فیلسوفان دین را به خود مشغول داشته است و تقریرات شلنبرگ در استدلال به اختفای الهی برای الحاد، در این میان نقش محوری دارد. عمده پاسخ ها به علت اختفای الهی از منظر وجودی، فلسفی، عرفانی و کلامی است. اما در پژوهش حاضر به روش تحلیل محتوایی سعی شده است رویکردهای انسانی تراویس دامزدی مورد ارزیابی قرار گیرد. وی با بیان مواردی مانند شاخص انزجار آسیب دیده، شاخص انزجار محدودیت وجودی، شاخص ترس و امید و شاخص از خود بیگانگی سعی در طرح دلایل اختفای الهی نموده است. در این مقاله عمده نقدهای این رویکرد انسانی مواردی چون نسبی گرایی و استقرای ناقص، بی نیاز نبودن از رویکردهای کلامی مانند تدبیر، حکمت و لطف الهی، ارائه تصویری منفعل از خداوند و عدم توجه به بعد اجتماعی دین، دانسته شده است.

زمینه و هدف: نقد روانشناسی شخصیت از جمله حیطه های جدید در عرصۀ پژوهشهای ادبی است. یکی از نظریات نوین و تأثیرگذار در نقد ادبی بمنظور تبیین شخصیت، نظریۀ کارن هورنای است. کارن هورنای روانشناس برجستۀ آلمانی میباشد که برخلاف استادش فروید، ریشۀ رفتارهای انسان را نه در سائقه های فیزیولوژیک و مشکلات مادرزادی، بلکه حاصل و برآیند عوامل محیطی و اجتماعی میداند. هورنای با مطرح نمودن نظریۀ «تیپهای شخصیتی سه گانه»، به نقش مؤثر جامعه و محیط پیرامون بر رفتار آدمی تأکید ورزید. هدف پژوهش پیش رو تحلیل و واکاوی اشعار سیمین بهبهانی، شاعر برجستۀ معاصر، بر مبنای نظریۀ روانشناسی اجتماعی کارن هورنای میباشد. روش مطالعه: روش مطالعه در پژوهش پیش رو توصیفی تحلیلی بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و شیوۀ سندکاوی است. جامعۀ آماری در این مقاله، مجموعه اشعار سیمین بهبهانی میباشد. مصادیق بصورت گزینشی و سامانمند انتخاب شده است و برای رسیدن به اهداف مقاله و به دست آوردن اطلاعات لازم، اشعاری را که از جهات مضمونی با محتوای پژوهش منطبق است، در حدّ گنجایش مقاله، مطرح نموده ایم. یافته ها: طبق یافته های پژوهش به دلیل تجارب تلخ جهان پیرامون، اوضاع و شرایط اجتماعی، تبعیض و نابرابری، جهتگیریهای روحی و روانی روان رنجورانه ای را در اشعار سیمین میتوان مشاهده نمود که از دیدگاه هورنای، حاصل اضطراب در دنیای پیرامون شاعر است. نتیجه گیری: اضطراب اساسی در اشعار سیمین بهبهانی سبب شکلگیری هر سه تیپ شخصیتی مهرطلب، عزلت طلب و برتری طلب شده است. مشکلات اجتماعی، اوضاع سیاسی و فرهنگی، فقر، ناکامیهای فردی، شکست عاطفی همگی از جمله علل و دلایل جهتگیریهای روحی و رفتاری شاعر در قالب سه تیپ شخصیتی یادشده از نظر کارن هورنای میباشد.